“Notre Salut”: η σωτηρία της κινηματογραφικής αφήγησης της Ιστορίας

Σε έναν κόσμο όπου οι πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις τείνουν να θυμίζουν όλο και περισσότερο διαδικασίες που οι εν ζωή γενιές γνώρισαν μόνο μέσα από αφηγήσεις μεγαλύτερων και τα βιβλία της Ιστορίας, ποιος είναι ο ρόλος του σινεμά και γενικότερα της τέχνης για να μιλήσει με σύγχρονο τρόπο για τις ιστορικές νομοτέλειες; Ο τρόπος που μαθαίνουμε και ζούμε την Ιστορία έχει αλλάξει ραγδαία τα λίγα τελευταία χρόνια. Οι άνθρωποι που έβλεπαν τον εαυτό τους και τη ζωή τους στις ταινίες του Rossellini, στην ασπρόμαυρη προβολή τους, δεν είχαν ανάγκη να ξαναζωντανέψει μπροστά τους ένας φρικαλέος κόσμος από τον οποίο μόλις είχαν δραπετεύσει. Περίπου οκτώ δεκαετίες αργότερα, όμως, η τεχνολογική ανάπτυξη, η ανθρώπινη περιέργεια, η ανάγκη να καταλάβουμε την πραγματικότητα άλλων συνθηκών με τα δικά μας αισθητήρια όργανα, οδήγησαν σε έναν οργασμό προϊόντων που μας μεταφέρουν στις εποχές εκείνες για τις οποίες γνωρίζουμε γεγονότα αλλά θέλουμε και να "μυρίσουμε το άρωμά τους". Το σινεμά εποχής, πολλές φορές αναλαμβάνει το ρόλο αυτό, του μουσείου. Η ικανότητα μιας ολοκληρωμένης παραγωγής να μας φέρει μέσα στα σκηνικά, τα κουστούμια, τις συμπεριφορές, την υλική βάση πάνω στην οποία εξελίσσονται τα ιστορικά φαινόμενα, έχει μια μοναδική ικανότητα να μας εντυπωσιάζει. Πιο πρόσφατα, η τεχνητή νοημοσύνη, απέχοντας στις περισσότερες περιπτώσεις εξαιρετικά από οποιαδήποτε επιχείρηση μελετημένης ιστορικής ανάγνωσης, αναπαράγοντας μια σχεδόν πατενταρισμένη και εύκολα αναγνωρίσιμη αισθητική, μας πυροβολεί με υλικό που μοιάζει να ζωντανεύει μπροστά μας εκείνη την ανεπίστρεπτη υλική πραγματικότητα, τρέφοντας άλλοτε την άδολη περιέργεια και άλλοτε την ανάγκη για απόδραση σε ένα σίγουρο και άρα ρομαντικοποιημένο παρελθόν. Κι αν η κουβέντα για τη χρησιμότητα αυτού του σινεμά εποχής, σε άλλες συνθήκες ανάπτυξης των τεχνικών μέσων, μπορούσε να περιλαμβάνει διάφορα επιχειρήματα που η ισχύς τους έχει παρέλθει, είναι χρήσιμο να κάνουμε την κουβέντα με τα σημερινά δεδομένα και να αναρωτηθούμε ποια είναι η πραγματική συμβολή του σινεμά εποχής στις μέρες μας. Δυστυχώς, τις περισσότερες φορές, είτε η ένδοξη παρουσίαση των ηρώων του παρελθόντος, είτε η εξαιρετικά φορτισμένη - τεχνικά και καλλιτεχνικά - κινηματογραφική αφήγηση φρικαλεοτήτων και ιδεολογιών που στον κοινό και κοινωνικό νου σήμερα έχουν απορριφθεί και καταδικαστεί, δεν προσφέρει κάτι νέο, κάτι χρήσιμο για την εξέλιξη της δικής μας κοινωνικής ζωής. Για να το πω με πιο απλά λόγια, μια ταινία που μιλάει γενικώς για τον αντισημιτισμό στην Ευρώπη του 19ου αιώνα, για τις φρικαλεότητες των Ναζί μέσα από το προσωπικό δράμα των θυμάτων τους, για το ρατσισμό ή την ανισότητα των φύλων, πέρα από την καλλιέργεια συνείδησης για την ιστορική ύπαρξη αυτών των φαινομένων, δε βοηθάει περισσότερο από ένα βιβλίο Ιστορίας να καταλάβουμε την κοινωνία του σήμερα, πόσο μάλλον να οραματιστούμε αυτή που θέλουμε αύριο. Ο κινηματογράφος όμως δεν είναι βιβλίο Ιστορίας, είναι ο ίδιος Ιστορία και γι'αυτό τα μεγάλα κινηματογραφικά έργα της εποχής είναι εκείνα που στην εποχή τους αντανακλούν τις ριζοσπαστικές ιδέες, δε στρογγυλεύουν την κριτική τους στο παρελθόν αφήνοντας το σήμερα στο απυρόβλητο. Φέτος στη Γαλλία κυκλοφόρησαν μια σειρά από ταινίες που η πλοκή τους διαδραματίζεται στο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Αναμενόμενο, θα μπορούσε να σχολιάσει κανείς, δεδομένων των αντιστοιχιών και μέσα στη γαλλική κοινωνία, λιγότερο από ένα χρόνο πλέον πριν από μια εκλογική μάχη που μπορεί να φέρει στην κυβερνητική εξουσία για πρώτη φορά κατά την 5η Γαλλική Δημοκρατία το ακροδεξιό (φασιστικό, για να το λέμε με το όνομά του) μόρφωμα. Άραγε, αυτή η κοινωνία που είναι έτοιμη να παραδοθεί (ξανά) στο φασισμό, δεν έχει διαβάσει Ιστορία; Δε γνωρίζει τα γεγονότα; Δε γνωρίζει τις φρικαλεότητες; Τίποτα απ'όλα αυτά δεν ισχύει - και παρά την τεχνική αριστεία που μπορεί να εντοπίσει κανείς σε μια σειρά από τέτοιες ταινίες, το μεγάλο ερώτημα είναι: ποια απαντάει στα ερωτήματα του σήμερα; Ποια έστω θέτει αυτά τα ερωτήματα; Η ταινία του Emmanuel Marre, που βραβεύτηκε με το βραβείο καλύτερου σεναρίου στο Φεστιβάλ των Καννών, δεν είναι απλά η μοναδική που θέτει ερωτήματα για το σήμερα αξιοποιώντας τα ιστορικά τεκμήρια, αλλά και μια όαση μέσα σε ένα κινηματογραφικό είδος που για πολλά χρόνια μας είχε συνηθίσει σε βολικές πλην καλαίσθητες αναπαραστάσεις. Εμπνευσμένη από τα γράμματα που βρήκε ο σκηνοθέτης σε ένα συρτάρι, σε κάποιο οικογενειακό σπίτι, που αποτελούσαν την αλληλογραφία του προπάππου του με την προγιαγιά του, έφτιαξε ένα σοκαριστικό κινηματογραφικό έργο ακριβώς γιατί προκαλεί το σοκ μέσα από την αντίληψη της σημερινής πραγματικότητας. Ο Herni Marre, φιλόδοξος κρατικός υπάλληλος, αξιωματούχος της Πεταινικής Γαλλίας του Vichy, ξεκινά την πορεία του μέσα στη σκόνη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου έχοντας πολύ καθαρές ιδέες για το πατριωτικό κατά τ'άλλα πρόγραμμα που θέλει να δει να υλοποιείται από το καθεστώς που υπηρετεί. Αφήνει το Yvelines και τα προάστια του Παρισιού, ξεφεύγοντας από τη γερμανική κατοχή και στην ουσία και την οικογένειά του, προκειμένου να κυνηγήσει το όνειρο ανέλιξης στην κρατική ιεραρχία του γαλλικού φασιστικού καχέκτυπου. Γύρω του, μια σειρά καιροσκόποι, οπορτουνιστές έτοιμοι να κάνουν κάθε ιδεολογική υποχώρηση μπροστά στον "πραγματισμό" που επιβάλλει η εποχή - και το καθεστώς - μας σοκάρουν καθώς μιλάνε σε μια άλλη εποχή τη γλώσσα που ακούμε να μιλιέται σήμερα παντού γύρω μας. Κι εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη καλλιτεχνική πρόταση του σκηνοθέτη Marre: δε ντύνει την πραγματικότητα με φορτισμένα χρώματα, σκηνικά και μουσικές, αλλά τη σκηνοθετεί με τον κόσμο του σήμερα, με αναχρονισμούς που αντί να μας ταξιδεύουν στη θέση και την ιδιοσυγκρασία των προσώπων που εμφανίζει, φέρνει τα πρόσωπα στη δική μας ιδιοσυγκρασία, σε μια θέση ακριβώς δίπλα μας, δημιουργώντας το χώρο να σκεφτούμε και να κρίνουμε τη δική μας στάση απέναντί σε αυτούς και τα γεγονότα της δικής μας ζωής, όχι απέναντι στο παρελθόν. Με μια τεχνική που θυμίζει σχεδόν ντοκιμαντέρ (είναι χαρακτηριστικό ότι η σκηνοθετική οδηγία ήταν "φανταστείτε το The Office στο Vichy"), με μουσική που ντύνει τα σημερινά γεγονότα στους τηλεοπτικούς μας δέκτες (με το Live is Life να ντύνει μια Πεταινική παρέλαση και το Popcorn τον σουρεαλιστικό χορό του δείπνου των αξιωματούχων του καθεστώτος), ο Emmanuel Marre εφαρμόζει με έναν θαυμάσιο τρόπο το Verfremdungseffekt, της απαραίτητης αποστασιοποίησης από τα πρόσωπα που πρωτοθεμελίωσε ο Brecht, για να μην επιτρέψει την απώλεια της συνείδησης του θεατή κατά τη διάρκεια του θεάματος. Η ταινία του Marre είναι αρκετά ήσυχη, όσο χρειάζεται για να μη μας αφήσει το περιθώριο να ησυχάσουμε όσο την παρακολουθούμε - με σχεδόν καθολική την απουσία οποιασδήποτε κορύφωσης στο δράμα, επιμένει σε μια σχεδόν βαρετή αφήγηση, για να κρατήσει ζωντανή την ουσία που μπορεί να χαθεί μέσα στον ιστορικό εντυπωσιασμό. Αυτή η λιτότητα - καθώς και η ιδεολογική διχοτόμηση - είναι και στο επίκεντρο των επιχειρημάτων όσο αφορά το διαξιφισμό μεταξύ μερών του κοινού, αλλά και κριτικών, στη Γαλλία. Υπάρχουν άνθρωποι που βγαίνουν από το σινεμά και λένε ότι είδαν μια ταινία στην οποία δε συμβαίνει απολύτως τίποτα, δεν υπάρχει καμία πλοκή, καμία εξέλιξη του δράματος, ενώ υπάρχουν κριτικοί που υπερασπιζόμενοι τη "λογοτεχνικότητα" που χρειάζεται να έχει το σινεμά βρίσκουν την ταινία κενή περιεχομένου. Από την άλλη υπάρχουν οι θεατές και οι κριτικοί που με ενθουσιασμό υποδέχονται αυτή τη σύγχρονη κριτική, το σινεμά που μιλάει σε χρόνο ενεστώτα, που δεν κλείνεται στη σκοτεινή αίθουσα αλλά μεγεθύνει την πραγματικότητα που υπάρχει έξω από αυτήν, χρησιμοποιεί τις τεχνικές του για να μας παρουσιάσει την αλήθεια και να μας βάλει μπροστά στα δύσκολα ερωτήματα, τη σκληρή σύγκρουση στο ιδεολογικό επίπεδο. Ίσως αυτά τα δύο κομμάτια είναι και αυτά που ανταγωνίζονται σε κάθε επίπεδο μέσα στην ίδια τη γαλλική κοινωνία αυτή την εποχή - και υπό αυτή την έννοια, η ύπαρξη αυτού του έντονου διαξιφισμού ίσως αποτελεί ένα ακόμα μεγάλο εύσημο για το δημιούργημα του Marre. Το σινεμά μέσα στην εποχή του πολέμου, της σκληρότητας στον τρόπο που αλλάζει η ζωή δισεκατομμυρίων ανθρώπων, δε μπορεί να είναι η ποιητική παρέλαση του χθες. Κάτι τέτοιο μπορεί να το καταστήσει παροχυμένο συνολικά ως μορφή τέχνης, ξεπερασμένο μαζί με τις εποχές στις οποίες είχε το μονοπώλιο στην ικανότητα προβολής της ζωής των ανθρώπων που κάθονταν απέναντι από τη μεγάλη οθόνη του. Το "Notre Salut" είναι μια ελπίδα, μια εκπληκτική προσπάθεια αναδιατύπωσης της κινηματογραφικής γλώσσας που χρειαζόμαστε για να προσεγγίσουμε με τρόπο χρήσιμο την ιστορική αλήθεια. - Η ταινία του Emmanuel Marre "Notre Salut" αποδίδεται στα ελληνικά με τον τίτλο "Ένας Άνθρωπος της Εποχής του"